Baş boyun kanserleri nelerdir?
“Baş boyun kanserleri” olarak bilinen hastalık grubu, baş ve boyun bölgesinin ıslak mukoza yüzeylerinden (ağız boşluğu, burun boşluğu, yutak, gırtlak gibi) ve tükürük bezlerinden köken alan kanserlere topluca verilen addır. Başlıca bölgeler şunlardır:
- Ağız boşluğu: Dudakları, dilin ön 2/3’lük kısmını, diş etlerini, yanakları, ağız tabanını, sert damağı ve yirmi yaş dişinin arkasında kalan üçgen şeklindeki alanı kapsar.
- Farinks (yutak): Geniz ile yemek borusu arasında yer alan, yaklaşık 10-15 cm boyunda, boru şeklinde bir organdır. Üç bölüme ayrılır: genzin arka kısmında kalan nazofarinks; yumuşak damak, dil kökü ve bademcikleri içeren orofarinks; gırtlağın arkasında kalan hipofarinks.
- Larinks (gırtlak): İletişimimizin büyük kısmını sağlayan ses işlevinin yanı sıra yutma, nefes alma, öksürme, ıkınma ve solunum yollarını koruma gibi çok önemli işlevleri yerine getirir. Mukoza örtüsünün altında kıkırdak, kaslar ve bağ dokusundan oluşur. Ses çıkarmamızı sağlayan ses teli, üzeri özelleşmiş bir örtüyle kaplı bir kastır.
- Burun boşluğu ve paranazal sinüsler: Birbiriyle bağlantılı hava boşluklarıdır; solunum havasının ısıtılması, nemlendirilmesi ve süzülmesini sağlarlar.
- Tükürük bezleri: Tüm solunum ve sindirim yolunda mukoza altında yer alan sayısız küçük tükürük bezinin yanı sıra ağız boşluğuna açılan üç çift büyük tükürük bezi bulunur.
- Tiroit ve paratiroit bezleri: Baş boyun bölgesinde yer alan önemli iç salgı (endokrin) organlarıdır.
Baş ve boyun bölgesinde yer alan beyin, göz, yemek borusu, kas ve kemiklerin kanserleri genellikle “baş boyun kanserleri” grubunda değerlendirilmez.
Baş boyun kanserlerine neler neden olur?
Mukoza örtüsünden köken alan kanserlerin %90’dan fazlası “yassı hücreli kanser” adı verilen türdür. Bu kanserde alkol ve sigara kullanımı, özellikle ağız boşluğu, yutak ve gırtlaktan köken alan kanserlerde en önemli risk etkenidir. Hastaların %75’i sigara veya alkol kullanmaktadır; ikisinin birlikte kullanımı riski daha da artırır.
Epstein-Barr virüsü (EBV) geniz (nazofarinks) ve tükürük bezi kanserine neden olabilmektedir.
Özellikle çocukluk çağında radyasyona maruz kalmak tiroit kanserine yol açabilir. Bu durum, Çernobil gibi nükleer facialardan etkilenen bölgelerde kanser sıklığını önemli ölçüde artırmaktadır.
Mesleki veya çevresel olarak belli kimyasallara maruz kalmak baş boyun kanseri riskini artırabilir: odun talaşı, nikel tozu ve mobilya sanayisinde kullanılan bazı çözücüler burun ve geniz kanserine neden olabilmektedir. Asbest ve bazı sentetik lifler gırtlak kanseri riskini artırır. Kimyasallara ve kimyasal tozlara maruz kalınan işlerde çalışanların koruyucu maske kullanması önerilir.
Ağız hijyeni ve diş sağlığı, özellikle dil, yanak ve diş eti gibi ağız boşluğu kanserlerinden korunmak için önemlidir. Çürük dişler ve kırık dişlerin keskin kenarları çiğneme sırasında mukoza örtüsüne zarar verebilir ve kanser gelişimine zemin hazırlayabilir.
HPV ile ilişkili orofarinks kanseri
İnsan papilloma virüsünün (HPV) belli tipleri, özellikle bademcik ve dil kökünü içeren orofarinks bölgesinde kansere neden olabilmektedir. Sigara ve alkole bağlı baş boyun kanserleri azalırken HPV ile ilişkili orofarinks kanserleri son onyıllarda birçok ülkede belirgin biçimde artmıştır; Amerika Birleşik Devletleri’nde orofarinks kanserlerinin yaklaşık %70’inden HPV sorumlu tutulmaktadır.
Bu kanserin bazı ayırt edici özellikleri vardır:
- Sigara ve alkol kullanmayan, görece genç kişilerde de görülebilir.
- İlk belirti çoğu kez boyunda ağrısız bir kitledir; bademcik veya dil kökündeki asıl tümör küçük olabilir ve yakınmaya yol açmayabilir.
- Tümörün HPV ile ilişkili olup olmadığı biyopsi örneğinde yapılan özel incelemelerle (p16 boyaması, HPV testi) belirlenir.
- HPV ile ilişkili tümörler tedaviye genellikle daha iyi yanıt verir ve iyileşme şansı daha yüksektir.
HPV’ye karşı geliştirilen aşılar, bu virüse bağlı kanserlerden korunmada etkilidir. Aşı hem kız hem erkek çocuklarına ve gençlere önerilmektedir; aşı konusunda hekiminize danışabilirsiniz.
Belirti ve bulgular
Boyunda ele gelen kitle
Baş boyun mukozasından başlayan kanserler genellikle başka bir organa sıçramadan önce boyundaki lenf bezlerine yayılır. Özellikle 50 yaşın üzerinde, sigara ve alkol kullanan birinin boynunda iki haftadan uzun süren bir kitle fark etmesi durumunda vakit kaybetmeden bir baş boyun cerrahisi uzmanına başvurması önerilir. Bu kitleler genellikle ağrısız ve serttir; yavaş ama sürekli büyür. Böyle bir kitle iyi huylu da olabilir; ancak bazen ağız boşluğu, yutak, gırtlak, geniz veya tiroit bezi gibi organların kanserine bağlı gelişebilir ya da lenfoma gibi hematolojik hastalıkların belirtisi olabilir.
Geçmeyen ses kısıklığı ve ses değişikliği
Ses tellerinden köken alan gırtlak kanserinin ilk belirtisi iki haftadan uzun süren ses kısıklığıdır. Kanser dışında pek çok ses teli rahatsızlığı da ses kısıklığına neden olabilir. Ancak uzun süredir sigara veya alkol kullanan risk grubundaysanız bir baş boyun cerrahisi uzmanına başvurmanız önerilir. Ses tellerinin muayenesi video-endoskop ile kolaylıkla yapılabilir. Ağrısız olan bu işlem yalnızca birkaç dakika sürer. Öğürme refleksiniz kuvvetliyse doktorunuzun burnunuzu veya boğazınızı sprey ile uyuşturması gerekebilir.
Ağızda geçmeyen yara
Diş eti ve dil gibi ağız boşluğu kanserlerinin büyük kısmı ağızda geçmeyen bir yara şeklinde ortaya çıkabilir. Bu yaralar ağrısız olabilir; ancak ağızda ve boğazda bir haftadan uzun süre geçmeyen bir yara mutlaka bir baş boyun hastalıkları uzmanı tarafından değerlendirilmelidir. Lezyon ilerledikçe çiğneme güçlüğü, konuşma güçlüğü ve kanama görülebilir. Bu yaralarla birlikte boyunda kitle de varsa risk daha yüksektir. Doktorunuz lezyondan biyopsi almayı düşünebilir.
Tükürükte veya balgamda kan
Bu durum genellikle diş eti veya burun kanaması gibi bir nedene bağlıdır. Ancak risk grubundaki bir kişide uzun sürüyorsa ve özellikle diğer belirtilerle birlikteyse mutlaka değerlendirilmelidir.
Yutma güçlüğü
Ağız boşluğu, gırtlak, yutak veya yemek borusu kanserinde yutma güçlüğü veya ağrılı yutma görülebilir. Bu güçlük genellikle katı gıdalarda sıvılara göre daha belirgindir. Bazen biriken besin veya tükürük soluk borusuna ve akciğere kaçabilir; bu durum beslenme sırasında öksürüğe veya bir tür akciğer enfeksiyonuna neden olabilir.
Deri değişiklikleri
Baş boyun bölgesi, özellikle güneş altında çalışan kişilerde deri kanserinin sık görüldüğü bir bölgedir. Aslında baş boyun bölgesinin en sık görülen kanseri “bazal hücreli karsinom” adı verilen bir deri kanseridir. Bu kanser güneşe maruz kalan alın, burun sırtı, kulak kepçesi, yanak derisi ve alt dudak gibi alanlarda sık görülür. Diğer sık görülen deri kanserleri arasında “yassı hücreli kanser” ve “malign melanom” sayılabilir. Deride iyileşmeyen ülser ve yaralar, alt dudakta uçuk benzeri iyileşmeyen lezyonlar, mavi-siyah renkte düzensiz şekilli renk değişiklikleri ya da büyüyen, rengi değişen veya ülserleşen bir ben fark edilirse bir uzmana başvurulmalıdır.
Kulak ağrısı
Yutkunmakla artan, tek taraflı kulak ağrısı boğazdaki bir tümöre bağlı gelişebilir. Özellikle yutma güçlüğü, ağrılı yutma, ses kısıklığı veya boyunda kitle gibi bulgularla birlikteyse bir KBB uzmanı tarafından değerlendirilmelidir.