Prof. Dr. M. Kürşat Gökcan Kulak Burun Boğaz ve Baş Boyun Cerrahisi Uzmanı
TREN
Randevu: 0312 321 07 07

Tükürük bezi hastalıkları ve kanseri

Tükürük bezi tümörlerinin yarıdan fazlası iyi huyludur. Bu yazı tükürük bezlerini, hangi belirtilerde hekime başvurulması gerektiğini, tanı yöntemlerini ve tedavi seçeneklerini anlatır.

Prof. Dr. M. Kürşat Gökcan

Üç panelli çizim: parotis, submandibüler ve sublingual tükürük bezlerinin yeri ve içlerinde birer kitle
Büyük tükürük bezleri ve kitlelerin yerleşimi: parotis (kulak önü), submandibüler (çene altı) ve sublingual (dil altı). Temsilî çizim.

Özetle

  • Tükürük bezi kanserleri, tükürük bezini oluşturan dokulardaki malign (kötü huylu) hücrelerden köken alan nadir hastalıklardır.
  • Radyasyona maruz kalmak tükürük bezi kanseri riskini artırır.
  • Temel belirtiler boyunda şişlik ve yutma güçlüğüdür.
  • Tanıda temel yöntem baş, boyun ve ağız içinin muayenesidir.
  • Bazı etkenler iyileşme şansını (prognoz) ve tedavi seçeneklerini etkiler.

Tükürük bezleri

Tükürük bezleri tükürüğü üreterek ağız içine salgılar. Tükürük, besinlerin sindirimini kolaylaştıran enzimler ve ağızdaki enfeksiyonlara karşı koruyucu antikorlar içerir. Üç çift büyük (majör) tükürük bezi vardır:

  • Parotis bezleri: En büyük tükürük bezleridir; kulağın hemen önünde ve altında yer alırlar. Tükürük bezi tümörlerinin çoğu bu bezden gelişir.
  • Sublingual bezler: Ağız tabanında, dilin altında bulunurlar.
  • Submandibüler bezler: Çene kemiğinin hemen altında yer alırlar.

Ayrıca ağız, burun ve gırtlakta yerleşen ve ancak mikroskop altında görülebilen yüzlerce küçük (minör) tükürük bezi vardır. Minör tükürük bezi tümörlerinin çoğu damaktan başlar.

Tükürük bezi tümörlerinin yarıdan çoğu benign (iyi huylu) olup diğer dokulara yayılmaz. Tükürük bezi kanserleri baş boyun kanserlerinin bir tipidir.

Risk etkenleri

Bir hastalığın gelişme riskini artıran her şeye risk etkeni denir. Risk etkenine sahip olmak kanser olacağınız anlamına gelmediği gibi, risk etkeni olmadan da kanser gelişebilir. Risk altında olduğunuzu düşünüyorsanız doktorunuzla görüşün. Tükürük bezi kanserlerine yol açan etkenlerin büyük çoğunluğu bilinmemekle birlikte ileri yaş, baş ve boyna radyasyon tedavisi öyküsü ve çalışma hayatında bazı maddelere maruz kalmak bilinen risk etkenleridir.

Belirtiler

Tükürük bezi kanserleri hiçbir belirti vermeyebilir; tümöre rutin diş muayenesi, check-up veya fizik muayene sırasında rastlanabilir. Ancak aşağıdaki bulgulardan herhangi biri sizde varsa doktorunuza görünmeniz doğru olur:

  • Kulak, yanak, çene, dudak veya ağız içinde genellikle ağrısız bir kitle
  • Kulaktan sıvı gelmesi
  • Yutmada veya ağzı geniş açmada zorluk
  • Yüzde uyuşma veya güçsüzlük
  • Düzelmeyen yüz ağrısı

Bu belirti ve bulgular tükürük bezi kanserine veya başka durumlara bağlı olabilir.

Tanı yöntemleri

Aşağıdaki yöntemlerden biri ya da birkaçı tanıda kullanılabilir:

  • Öykü ve fizik muayene: Vücut, özellikle de baş ve boyun muayene edilir; şişlikler ve olağan dışı bulgular aranır. Hastanın genel sağlık durumu, alışkanlıkları, geçirdiği hastalıklar ve tedaviler öğrenilir. Parotis ve submandibüler bezler elle, tükürük bezi kanalı ise “bimanüel muayene” adı verilen yöntemle muayene edilir.
  • Manyetik rezonans görüntüleme (MRG): Bir mıknatıs, radyo dalgaları ve bilgisayar kullanılarak incelenen bölgenin ayrıntılı görüntüleri elde edilir.
  • Bilgisayarlı tomografi (BT): X ışınları kullanılarak incelenen bölgenin ayrıntılı kesit görüntüleri oluşturulur. Damardan verilen veya yutulan kontrast madde sayesinde damarlar ve tümörler daha net görülür ve çevre dokulardan ayırt edilir.
  • PET tarama (pozitron emisyon tomografisi): Vücuttaki kanser hücrelerinin bulunmasını sağlar. Küçük miktarda radyoaktif madde içeren glikoz (şeker) damardan verilir ve tarayıcı glikozun kullanıldığı yerleri belirler. Kanser hücreleri daha çok glikoz kullandığı için taramada daha parlak görünür.
  • Endoskopi: Bir ışık kaynağı ve merceği olan ince, tüp benzeri bir aletle ağız içinden girilerek ağız, boğaz ve larenks incelenir. Tükürük bezi kanalında oluşan taş, darlık ve tıkaç gibi sorunların tanı ve tedavisinde “sialendoskopi” adı verilen özel bir yöntem kullanılır.
  • Biyopsi: Hücre veya dokuların alınarak patolog tarafından mikroskop altında incelenmesidir.
  • İnce iğne aspirasyon biyopsisi (İİAB): Doku veya sıvılardan çok ince bir iğne ile örnek alınıp incelenmesidir. Tükürük bezi kanserlerinde en sık uygulanan biyopsi yöntemidir.

Yanağımda ele gelen bir şişlik var; kanser olabilir mi?

Yanakta bir şişlik fark edildiğinde önce kitlenin ortaya çıkış öyküsü sorgulanır. Orta yaşın üzerinde, uzun süredir alkol veya sigara kullanan bir kişide ağrı, yüz kaslarında uyuşma, çene hareketlerinde kısıtlılık ve boyunda büyümüş lenf bezi ile birlikte görülen bir kitlenin kanser olma olasılığı daha yüksektir.

Öte yandan ani başlayan, yemek yerken sancı şeklinde ağrı ile beliren ve ara ara kaybolabilen bir şişliğin tükürük bezlerinde taşa veya iltihaba bağlı olma olasılığı daha yüksektir.

Tükürük bezi kanseri

Görülme sıklığı

Tükürük bezi tümörleri nadir görülür; her yıl 100.000 kişide yaklaşık 2,5-3 olgu saptanır. Baş boyun kanserlerinin yaklaşık %3-5’i bu gruptadır. Mikroskobik yapıları ve klinik seyirleri çok çeşitlilik gösterdiğinden tanı ve tedavide önemli güçlükler yaşanır. Kötü huylu tükürük bezi tümörü olan hastaların çoğu 50’li ve 60’lı yaşlardadır.

Risk etkenleri

İyonize radyasyona maruz kalmak tükürük bezi kanserlerinde en çok suçlanan etkendir. Kauçuk sektörü çalışanlarında, asbeste maruz kalan madencilerde, tesisatçılarda ve kereste işinde çalışanlarda da maruziyete bağlı olarak risk artmaktadır.

Tümör tipleri

Tükürük bezi tümörleri, vücuttaki tüm tümör grupları içinde mikroskobik olarak en çeşitli gruptur. Dünya Sağlık Örgütü’nün 2022’de güncellenen sınıflamasında çok sayıda iyi huylu ve kötü huylu tümör tipi tanımlanmıştır ve her yeni baskıda bu sayı artmaktadır; ancak bu tiplerin bazıları oldukça nadirdir. Tümörün tipinin ve derecesinin doğru belirlenmesi tedavi seçimini doğrudan etkiler. En sık görülen iyi huylu tümör pleomorfik adenomdur; tüm tükürük bezi tümörlerinin %50’sini ve tüm parotis tümörlerinin %65’ini oluşturur. En sık görülen kötü huylu tümör mukoepidermoid karsinomdur; tüm tükürük bezi tümörlerinin %10’unu ve kötü huylu tükürük bezi tümörlerinin %35’ini oluşturur. Bu tümör de en sık parotiste ortaya çıkar.

Klinik bulgular

İyi huylu tümörü olan hastaların çoğu tükürük bezinde yavaş büyüyen, ağrısız bir şişlikle başvurur. Kötü huylu tümörlerde ise hızlı büyüyen bir kitleye, yüz siniri tutulumuna bağlı uyuşukluk veya güçsüzlük, ağrı, boyunda kitle ve kitle üzerindeki deride kızarıklık ve sertleşme gibi bulgular eşlik edebilir.

Tedavi sonucunu ve seçeneklerini etkileyen etkenler

  • Kanserin evresi (özellikle tümörün boyutu)
  • Kanserin hangi tükürük bezinde olduğu
  • Mikroskop altında kanser hücrelerinin normal dokudan ne kadar farklı göründüğü
  • Hastanın yaşı ve genel durumu

Tedavi

Tükürük bezi tümörlerinin tedavisi tümörün tipine, derecesine, yerleşimine ve evresine göre planlanır.

İyi huylu tümörler

İyi huylu tümörlerin tedavisi cerrahidir. Tümör, çevresindeki bir miktar sağlam bez dokusuyla birlikte çıkarılır. En sık görülen iyi huylu tümör olan pleomorfik adenom, zamanla büyüyebildiği ve nadiren kötü huylu tümöre dönüşebildiği için genellikle ameliyatla alınır.

Kötü huylu tümörler

  • Cerrahi: Tükürük bezi kanserinin temel tedavisi cerrahidir. Parotis bezi tümörlerinde bezin bir bölümü veya tamamı alınır (parotidektomi). Yüz kaslarını çalıştıran yüz siniri parotis bezinin içinden geçtiğinden, ameliyatta sinirin bulunup korunması esastır; bu amaçla ameliyat sırasında sinir monitörizasyonu kullanılır. Çene altı (submandibüler) bez tümörlerinde bez bütünüyle çıkarılır; küçük tükürük bezi tümörleri çevresindeki sağlam dokuyla birlikte alınır.
  • Boyun diseksiyonu: Boyun lenf bezlerine yayılım varsa veya tümör yüksek dereceli ya da ileri evre ise boyundaki lenf bezleri de temizlenir.
  • Radyoterapi: Yüksek dereceli veya ileri evre tümörlerde, tümörün tam çıkarılamadığı ya da sinir ve lenf bezi tutulumu saptanan durumlarda ameliyattan sonra radyoterapi eklenir.
  • İlaç tedavileri: Ameliyatla çıkarılamayan veya uzak organlara yayılmış hastalıkta kemoterapi ve tümörün moleküler özelliklerine göre seçilen hedefe yönelik ilaçlar kullanılabilir.

Taş ve iltihaba bağlı şişlikler

Tükürük bezi kanalındaki taş ve darlıklar, uygun hastalarda bez alınmadan, sialendoskopi ile kanalın içine girilerek tedavi edilebilir.

Kaynaklar

  1. Skálová A, Hyrcza MD, Leivo I. Update from the 5th Edition of the World Health Organization Classification of Head and Neck Tumors: Salivary Glands. Head and Neck Pathology 2022.
  2. Geiger JL, Ismaila N, Beadle B, et al. Management of Salivary Gland Malignancy: ASCO Guideline. Journal of Clinical Oncology 2021.
  3. Canadian Cancer Society. Surgery for salivary gland cancer.