
Ses nasıl oluşur?
Ses, gırtlağın (larenks) içindeki iki ses telinin, akciğerlerden gelen havanın etkisiyle titreşmesiyle oluşur. Nefes alırken ses telleri birbirinden uzaklaşarak hava yolunu açar; konuşurken birbirine yaklaşır ve titreşir. Yutma sırasında da kapanarak yiyecek ve içeceklerin soluk borusuna kaçmasını önlerler. Ses tellerinin yapısını veya hareketini bozan her durum ses kısıklığına yol açabilir.
Ses kısıklığının başlıca nedenleri
- Akut larenjit: Üst solunum yolu enfeksiyonlarına eşlik eden, çoğunlukla bir-iki haftada kendiliğinden düzelen ses teli iltihabıdır.
- Sesin yanlış ve aşırı kullanımına bağlı lezyonlar: Ses teli nodülleri, polipler ve kistler. Öğretmenler, şarkıcılar ve sesini yoğun kullanan diğer meslek gruplarında sık görülür.
- Reflü: Mide içeriğinin boğaza kadar ulaşması ses tellerini tahriş edebilir.
- Ses teli felci: Ses tellerini çalıştıran sinirin işlev görmemesidir.
- Gırtlak kanseri: Özellikle sigara kullananlarda geçmeyen ses kısıklığının önemli bir nedenidir.
İki-üç haftadan uzun süren ses kısıklığında bir kulak burun boğaz uzmanına başvurulmalıdır. Ses telleri muayenehanede endoskopla birkaç dakikada, ağrısız olarak incelenebilir; gerektiğinde ses tellerinin titreşimi özel bir ışıkla (stroboskopi) ayrıntılı değerlendirilir.
Ses teli felci nedir?
Ses teli felci, ses telini hareket ettiren sinirin (rekürren laringeal sinir) hasarı veya işlev bozukluğu nedeniyle ses telinin hareket edememesidir. Tek taraflı veya iki taraflı olabilir. Bu iki durumun belirtileri ve tedavisi birbirinden çok farklıdır.
Nedenleri nelerdir?
- Tiroit ve paratiroit ameliyatları, diğer boyun ameliyatları, kalp ve göğüs ameliyatları
- Boyun, göğüs veya kafa tabanındaki tümörlerin sinire baskı yapması ya da siniri tutması
- Genel anestezi sırasında yerleştirilen solunum tüpü
- Virüs enfeksiyonları
- İnme ve diğer nörolojik hastalıklar
- Boyun ve göğüs yaralanmaları
Bazı hastalarda ayrıntılı araştırmaya rağmen bir neden bulunamaz.
Tek taraflı ses teli felci
Ses tellerinden biri hareket etmediğinde iki tel tam kapanamaz. Bunun sonucunda:
- Ses kısık, havalı ve güçsüzdür; hasta sesini yükseltmekte zorlanır.
- Konuşurken çabuk yorulma ve nefesin yetmemesi görülür.
- Özellikle sıvı içerken öksürme ve boğulur gibi olma (soluk borusuna kaçma) olabilir.
Nefes almada genellikle sorun olmaz.
İki taraflı ses teli felci
Her iki ses teli de hareket etmediğinde teller genellikle orta hatta, birbirine yakın durur. Ses çoğu kez iyi kalır; asıl sorun hava yolunun daralmasıdır:
- Eforla artan nefes darlığı
- Nefes alırken hırıltılı, ıslık benzeri ses
- Ağır olgularda dinlenirken bile nefes almada güçlük
Bu tablo bazen astımla karıştırılabilir. İki taraflı ses teli felci hava yolunu ilgilendirdiği için ciddi ve yakından izlenmesi gereken bir durumdur.
Tanı nasıl konulur?
Tanı, ses tellerinin endoskopla incelenmesi ve hareketlerinin değerlendirilmesiyle konur. Belirgin bir neden yoksa (örneğin yakın zamanda geçirilmiş bir ameliyat), sinirin beyinden göğüs boşluğuna uzanan seyri boyunca görüntüleme (bilgisayarlı tomografi veya manyetik rezonans) yapılır. Bazı hastalarda sinirin iyileşme olasılığını öngörmek için gırtlak kaslarının elektriksel etkinliği ölçülür (laringeal EMG).
Tek taraflı felçte tedavi
Sinir kesilmemişse felç ilk aylarda kendiliğinden düzelebilir. Bu nedenle tedavi, yakınmaların ağırlığına ve felcin üzerinden geçen süreye göre planlanır:
- Ses terapisi: Ses ve konuşma terapisti eşliğinde yapılan egzersizler sesi güçlendirir ve yutmayı kolaylaştırır.
- Ses teline enjeksiyon (enjeksiyon laringoplasti): Felçli ses teline dolgu maddesi enjekte edilerek telin orta hatta yaklaşması sağlanır. Etkisi geçici olan maddeler, sinirin iyileşmesi beklenirken erken dönemde kullanılabilir.
- Tiroplasti (medializasyon): Kalıcı felçte, boyundan yapılan küçük bir ameliyatla ses teli kalıcı olarak orta hatta yaklaştırılır.
İki taraflı felçte tedavi
Öncelik hava yolunun güvenceye alınmasıdır. Ağır nefes darlığında geçici veya kalıcı olarak soluk borusuna delik açılması (trakeotomi) gerekebilir. Hava yolunu genişletmek için en sık kullanılan yöntem, ses tellerinden birinin arka bölümünün ağız içinden lazerle açılmasıdır (posterior kordotomi veya aritenoidektomi). Bu ameliyatlarda nefes ile ses ve yutma arasında bir denge gözetilir: hava yolu genişledikçe ses bir miktar zayıflayabilir. Uygun hastalarda bu ameliyatlarla trakeotomiye gerek kalmayabilir veya açılmış trakeotomi kapatılabilir.
İki taraflı ses teli felcinde hava yolunun yeniden kazandırılması ve hava akımının bilgisayar modelleriyle incelenmesi Prof. Dr. M. Kürşat Gökcan’ın klinik ve araştırma alanları arasındadır.
Sesinizi korumak için
- Bol su için; sigaradan ve sigara dumanından uzak durun.
- Bağırmaktan, uzun süre yüksek sesle veya fısıldayarak konuşmaktan kaçının.
- Boğazınızı sık sık temizleme alışkanlığından kaçının.
- Sesinizi yoğun kullanıyorsanız gün içinde ses molaları verin.
- İki-üç haftadan uzun süren ses kısıklığında hekime başvurun.
Kaynaklar
- Stachler RJ, Francis DO, Schwartz SR, et al. Clinical Practice Guideline: Hoarseness (Dysphonia) (Update). Otolaryngology–Head and Neck Surgery 2018.
- Merck Manual Professional Version. Vocal Fold Paralysis.
- Gökcan MK, et al. A computational study on the characteristics of airflow in bilateral abductor vocal fold immobility. Laryngoscope 2010.